Markaziy Osiyoning sun’iy intellektga tayyorgarligi böyiça tadqiqot AQŞdagi Kolumbiya universitetida taqdim etildi

AQŞning Kolumbiya universitetida «The Next AI Frontier: Central Asia and the Caucasus in the Global Technology Shift» mavzusida munozara bölib ötdi. Tadbirda MIT Kuo Sharper Center tomonidan tayyorlangan shu nomdagi tadqiqot natijalari taqdim etildi. 

MIT Kuo Sharper Center tadqiqotlar direktori Şamil Ibragimov tadqiqot natijalari yuzasidan ma’ruza qildi. Tadqiqot Özbekiston, Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston va Ozarbayjonni qamrab olib, mintaqaning sun’iy intellektga tayyorgarlik darajasini yagona metodologiya asosida baholagan ilk kompleks tadqiqot böldi. Tadqiqot işlari 2026-yil aprel oyida boşlangan, dastlabki natijalar esa 22-sentabr kuni Toşkentda ötkazilgan ICT Week Uzbekistan 2026 doirasida taqdim etilgan edi.

Asosiy xulosalar

Sönggi uç yil ichida Markaziy Osiyo va Kavkaz mamlakatlari sun’iy intellektni rivojlantirişda sezilarli yutuqlarga erişdi. Biroq mintaqaning bu boradagi maqsadlari mavjud infratuzilma imkoniyatlaridan ilgarilab ketmoqda. Hisoblaş quvvatlari va barqaror elektr ta’minoti asosiy çeklovçi omillar sifatida qayd etildi. 

Davlat siyosati. Beşala mamlakatda sun’iy intellektni tartibga soluvchi huquqiy normalar qabul qilingan, soha esa kamida vazirlik darajasida muvofiqlaştiriladi. Ma’ruzaçining baholaşiça, bu hukumatlarning texnologik rivojlanişga yuqori darajada e’tibor qaratayotganini körsatadi. Özbekistonda SIga oid normalar amaldagi qonunçilikka integratsiya qilingan. 

Infratuzilma. Mintaqa hozirça Frankfurt, Dehli va Dubaydagi ma’lumotlarni qayta işlaş markazlariga ega xorijiy bulutli platformalarga tayanmoqda. Uç yil avval mintaqada grafik protsessorlarga asoslangan hisoblaş quvvatlari mavjud bölmagan bölsa, bugungi kunda jahonning TOP500 reytingiga kirgan uçta superkompyuter faoliyat yuritmoqda. Ma’ruzaçining sözlariga köra, yaqin bir-ikki yil ichida ilgor çiplar va energiya resurslariga erişiş böyiça qabul qilinadigan qarorlar mintaqaning keyingi ön yillikdagi rivojlanişini belgilaydi. 

Kadrlar va ilm-fan. 2021–2025-yillarda mintaqa mamlakatlarida sun’iy intellekt böyiça 4 278 ta ilmiy maqola çop etilgan, yillik naşrlar soni esa beş barobardan köproqqa ösgan. Ilmiy işlar sifati ham yaxşilanmoqda: maqolalarning 42 foizi birinçi kvartilga kiruvchi jurnallarda çop etilgan, mintaqaning vaznlangan iqtiboslanish indeksi esa jahon böyiça örtacha 1,0 körsatkiçga nisbatan 1,5 ni taşkil etmoqda. Mintaqada ommaviy ta’lim asosan qisqa muddatli masofaviy kurslar orqali olib borilmoqda. Keyingi bosqiçda nafaqat sun’iy intellektdan foydalanişni, balki yangi modellarni yaratişni ham örgatuvçi çuqurlaştirilgan ta’limni rivojlantiriş zarur. 

Xususiy sektor. Tadqiqot doirasida 650 ta startap va 100 nafardan ortiq xodimga ega 103 ta kompaniya örganildi.

• Startaplarning 80 foizi özini sun’iy intellekt sohasidagi kompaniya deb hisoblaydi. 2023-yil va undan keyin taşkil etilgan startaplar orasida bu körsatkiç 81 foizni taşkil etadi.
• Startaplarning 84 foizi grafik protsessorlar (GPU) yetişmovçiligiga duç kelmoqda, 71 foizi esa xorijiy bulutli platformalardan foydalanmoqda.
• Yirik kompaniyalarning 68 foizi hozirça sun’iy intellekt imkoniyatlarini örganmoqda yoki pilot loyihalarni işga tuşirmoqda. Atigi 3 foizi SIni öz biznesining asosiga aylantirgan, qariyb yarmida esa bu yönaliş böyiça aniq strategiya mavjud emas.

Şamil Ibragimov startaplar salohiyati va yirik kompaniyalar talabi örtasidagi tafovutni mintaqa uçun asosiy rivojlaniş imkoniyatlaridan biri sifatida baholadi. U mintaqaviy integratsiya muhimligini ham ta’kidladi: beş mamlakat bozorining har biri alohida nisbatan kiçik bölsa-da, yagona mintaqaviy bozor ança köproq investitsiya jalb qilişi mumkin. Qayta tiklanuvçi energiya salohiyati, Yevrosiyoning markazida joylaşganlik va nisbiy barqarorlik mintaqaning ustunliklari sifatida qayd etildi.

Tadqiqotda Özbekiston: asosiy körsatkiçlar

• Ilmiy maqolalar soni böyiça mintaqa yetakçisi. Sun’iy intellektga oid ilmiy naşrlar soni 2021-yildagi 26 tadan 2025-yilda 861 taga yetib, 27 barobardan köproqqa ösgan. Bu körsatkiç böyiça Özbekiston Qozoğistondan (579 ta) özib ketgan. Scopus bazasidagi mintaqaga oid taqrizdan ötgan ilmiy maqolalarning 82 foizi şu ikki mamlakat hissasiga töğri keladi.
• Milliy superkompyuter. Toşkentdagi Digital Government National Supercomputer 2026-yil iyul oyidan buyon Raqamli texnologiyalar vazirligi boşqaruvida faoliyat yuritmoqda va jahonning TOP500 reytingiga kiritilgan. Faoliyatining dastlabki oyida uning yuklama darajasi qariyb 90 foizga yetgan. 2027-yilga qadar quvvatini uç barobar oşiriş rejalashtirilgan.
• Ommaviy ta’lim. Mintaqadagi 4,7 million Coursera tinglovçisining 3,4 million nafari Özbekiston hissasiga töğri keladi. Tadqiqot mualliflari One Million Uzbek Coders dasturini sun’iy intellekt böyiça könikmalarni rivojlantirişga qaratilgan asosiy taşabbuslardan biri sifatida ajratib körsatgan.
• Startaplar. Sörövda qatnaşgan Özbekiston startaplarining 79 foizi özini sun’iy intellekt sohasidagi kompaniya deb hisoblaydi.
• Energetika tizimi. Özbekistonda elektr energiyasini uzatiş va taqsimlaşdagi yöqotişlar 5 foizni taşkil etadi. Bu mintaqadagi eng past körsatkiçdir. Şuningdek, mamlakatda DataVolt va LinkWise ma’lumotlarni qayta işlaş markazlari loyihalari e’lon qilingan.

IT Park Uzbekistan’ning örni

Ma’ruzaçi IT Park Uzbekistan’ni Astana Hub va Qirğiziston Yuqori texnologiyalar parki bilan bir qatorda mintaqaga texnologik kompaniyalarni jalb qilişning asosiy mexanizmlaridan biri sifatida qayd etdi. Bunday texnoparklarning rezidentlari sezilarli soliq imtiyozlaridan foydalanadi. Özbekiston esa IT Park negizida investorlar va texnologik kompaniyalar uçun Enterprise Uzbekistan maxsus huquqiy zonasini rivojlantirmoqda.

Tadqiqot xulosalari Özbekiston raqamli iqtisodiyotining ösiş sur’atlarini ham aks ettiradi. 2026-yilning birinçi yarim yilligi yakunlariga köra:

• 607 ta yangi eksportga yönaltirilgan rezident röyxatdan ötgan. Bu ötgan yilning mos davriga nisbatan 177 foizga köp;
• Xorijiy kapital iştirokidagi 297 ta yangi rezident qöşilgan (+154%). Ekotizimdagi bunday kompaniyalarning umumiy soni 1 200 tadan oşgan;
• Ekotizimda 75 ta mamlakat kompaniyalari faoliyat yuritmoqda. Yangi xorijiy rezidentlar soni böyiça AQŞ yetakçilik qilmoqda;
• 1 200 ta rezident 102 ta mamlakatga xizmatlar va raqamli mahsulotlarni eksport qilmoqda (2017-yilda eksport bozorlari soni 8 ta bölgan). Ularning 315 tasi hududlarda faoliyat yuritadi;
• Şimoliy Amerika eng yirik eksport bozori bölib qolmoqda. Uning hissasiga umumiy eksportning 54 foizi töğri keladi.

Tadqiqotning Nyu-Yorkda taqdim etilişi IT Park Uzbekistan tomonidan Özbekistonning texnologik salohiyatini amerikalik investorlar va hamkorlar orasida targib qiliş böyiça olib borilayotgan işlarning davomidir.

MIT Kuo Sharper Center for Prosperity and Entrepreneurship — Massachusets texnologiya instituti huzuridagi markaz bölib, 2007-yildan buyon rivojlanayotgan bozorlarning farovonligini oşiriş vositasi sifatida innovatsion tadbirkorlikni qöllab-quvvatlab kelmoqda. Şu vaqtga qadar markaz 600 nafardan ortiq innovatorni, jumladan, 67 mamlakatdan 400 nafardan ziyod stipendiatni qöllab-quvvatlagan. Markaz stipendiatlari asos solgan kompaniyalar 17 milliondan ortiq mijozga xizmat körsatmoqda. 

IT Park Uzbekistan — Özbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi huzuridagi texnologik park bölib, texnologik kompaniyalar, startaplar hamda raqamli xizmatlar va mahsulotlar eksportini rivojlantirişning asosiy platformasi hisoblanadi.